علیرضا اطمینان

اگر به زندگی گذشتگان بنگریم، درمی‌یابیم که جهان آنان با جهان امروز تفاوتی بنیادین داشت. در شب‌های تاریک، آسمان پر از ستاره و ماه روشن‌ترین چراغشان بود. سفرها با شتر و قافله در بیابان‌های بی‌انتها صورت می‌گرفت. عشق بیشتر در قالب تمنای دیدار معشوق محجوب معنا می‌یافت؛ یار در پرده و نقاب بود و همین فاصله، سوز و گداز می‌آفرید. ارزش‌ها نیز بر همین بستر معنا داشتند: شجاعت یعنی حضور در میدان جنگ با شمشیر، سخاوت یعنی آب دادن به رهگذران در بیابان، و قناعت یعنی زنده ماندن با خرما و آب. ادبیات فارسی نیز آیینه همین جهان بود؛ بسامد واژه‌های طبیعت‌محور در آن بالا بود و خورشید و ماه و ستاره، جویبار و صحرای بی‌کران، پررنگ‌ترین تصویرهای شعری را شکل می‌دادند. اما امروز جهان دگرگون شده است. نورهای مصنوعی، ستاره‌های آسمان را از ما ربوده‌اند. سفرها با قطار و هواپیما و اتومبیل صورت می‌گیرد، نه با شتر و قافله. عشق‌ها بازاری و در دسترس شده‌اند؛ یار محجوبی در کار نیست و ابتذال مفهوم عشق در روابط سریع و سطحی، جایگزین تمنای دیرین فراق و محرومیت از دیدار شده است. بسامد واژه‌های طبیعت در ادبیات نیز به همان نسبت کاهش یافته و جای خود را به دغدغه‌های شهری، بحران تنهایی و اضطراب‌های انسان معاصر داده است. تحول در مشاغل نیز از نمودهای مهم این تغییر است. در گذشته زندگی بر کشاورزی، صنایع دستی و تجارت قافله‌ای استوار بود. خطاطی، روایتگری شفاهی و هنرهای سنتی بخش جدایی‌ناپذیر زندگی بودند. امروز اتوماسیون اداری، دانشگاه‌ها، تخصص‌های پزشکی و کارخانه‌ها جای آن‌ها را گرفته‌اند. مشاغل سنتی یکی پس از دیگری به حاشیه رانده شده و مهارت‌های تازه‌ای در عرصه‌های دیجیتال، داده‌کاوی و هوش مصنوعی جایگزین آن‌ها شده است. سرعت انتقال اطلاعات نیز به گونه‌ای است که وقایع تاریخی با شتابی بی‌سابقه رخ می‌دهند؛ جنگ‌ها و انقلاب‌هایی که در گذشته دهه‌ها طول می‌کشیدند، امروز با یک توییت یا ویدیوی چند ثانیه‌ای می‌توانند جهان را تکان دهند. پرسش مهم این است که آیا ارزش‌ها در دل این دگرگونی‌ها دست‌نخورده باقی مانده‌اند یا خود آن‌ها نیز دگرگون شده‌اند؟ برخی می‌گویند عدالت، صداقت، شجاعت و عشق ارزش‌هایی جاودانه‌اند و فقط مصادیقشان تغییر می‌کند. اما تاریخ علم و فلسفه چیز دیگری نشان می‌دهد. در جهان پیشامدرن، زمین مرکز عالم بود و انسان اشرف مخلوقات؛ اما نیوتن و کپرنیک آمدند و زمین را از مرکز جهان بیرون راندند. داروین با نظریه تکامل، انسان را در ادامه جانوران معرفی کرد و او را از تخت سلطنت طبیعت پایین کشید. فروید با روانکاوی نشان داد که دین و اخلاق نیز ریشه در ناخودآگاه و سازوکارهای روانی دارند. انیشتین با نسبیت، زمان و مکان مطلق را شکست. و نوروساینس امروز با مفهوم «هایپرسیستماتیزاسیون نئوکورتکس» آشکار کرده است که بسیاری از نظام‌های اخلاقی و دینی، برساخته‌های مغز پیچیده انسان‌اند. این کشفیات یک به یک میخ‌هایی بودند بر تابوت انسان‌محوری. جهان دیگر نه پیرامون انسان، که در بی‌کرانگی کیهانی بی‌مرکز تعریف شد. این نگاه تازه تأثیر شگرفی بر دیدگاه انسان نسبت به خدا، دین و اخلاق گذاشت. آن ارزش‌های قدسی و جاودانه، اکنون در پرتو دانش‌های جدید به پرسش گرفته شده‌اند و بسیاری از آن‌ها نیازمند بازخوانی در افق تازه‌ای هستند که علم پیش روی ما گشوده است. اما تکنولوژی تنها جایگاه ما را در عالم عوض نکرده، بلکه خود زندگی روزمره را نیز بازتعریف کرده است. بحران‌های نوینی به همراه آورده که گذشتگان حتی تصورش را هم نداشتند. بحران محیط زیست با گرمایش زمین و آلودگی‌های صنعتی، بحران تنهایی در کلان‌شهرها با وجود ابزارهای بی‌سابقه ارتباطی، و بحران هویت که در آن انسان خود را قطره‌ای کوچک در گوشه‌ای از یکی از بازوهای کهکشان می‌بیند، همگی محصول همین پیشرفت‌ها هستند. با این حال، نمی‌توان این روند را متوقف کرد. علم و تکنولوژی به نیرویی اجتناب‌ناپذیر در تاریخ بشر بدل شده‌اند. پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا باید آن‌ها را بپذیریم یا نه، بلکه این است که چگونه می‌توانیم در دل این جهان نو، معنویت، اخلاق و عشق را بازآفرینی کنیم. جهان مدرن، با همه تفاوت‌هایش با گذشته، همچنان به عدالت، صداقت، سخاوت و عشق نیاز دارد؛ اما این مفاهیم باید در بستر تازه‌ای معنا پیدا کنند. وظیفه ما این است که اجازه ندهیم تکنولوژی صرفاً ما را مصرف‌کننده‌ای منفعل کند، بلکه با آگاهی و خلاقیت، ارزش‌های انسانی را در دل این جهان پرشتاب بازسازی کنیم.