خلوتی بایست مرد کار را
تا زداید او ز دل زنگار را
خلوتی بگزین و همت پیشه کن
تا بجوشد از دلت علم لدن
دانشی جو کاو بجوشد از درون
تا به نورش ره بیابی در برون
دانشی کاو از علوم انبیاست
اهل خود را سوی عقبی رهنماست
در این ابیات دو مطلب مطرح شده است یکی مسئلهی خلوت گزیدن و گوشهی انزوا اختیار کردن و دیگری مسئلهی علم لدنی.
مطلب اول- حدیث معروفی از پیامبر ص نقل شده است که : لا رهبانیة فی الاسلام یعنی در اسلام گوشه انزوا اختیار کردن و از جامعه کناره گرفتن وجود ندارد. تعالیم دینی اسلام بر اساس استحباب نماز جماعت و جمعه و صله رحم و کمک به همنوعان و تشریک مساعی در امور خیر و و تفقد احوال همسایگان و دستورات دیگری است که تماما نشاندهنده توجه شارع مقدس اسلام به اهمیت اجتماع است. حتی عید هفتگی مسلمانان را روز جمعه ( به معنی روز اجتماع مسلمین ) قرار داده اند. در قرآن هم دربارهی رهبانیت که در بین مسیحیان متداول شده بود آمده است که:
ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِم بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْنَاهُ الْإِنجِيلَ وَجَعَلْنَا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً و َرَحْمَةً وَ رَهْبَانِيَّةً ابْتَدَعُوهَا مَا كَتَبْنَاهَا عَلَيْهِمْ إِلَّا ابْتِغَاء رِضْوَانِ اللَّهِ فَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِّنْهُمْ فَاسِقُونَ (الحدید-27)
آنگاه به دنبال آنان پيامبران خود را پىدرپى آورديم و عيسى پسر مريم را در پى [آنان] آورديم و به او انجيل عطا كرديم و در دلهاى كسانى كه از او پيروى كردند رافت و رحمت نهاديم و ترك دنيايى كه از پيش خود درآوردند. ما آن را بر ايشان مقرر نكرديم مگر براى آنكه كسب خشنودى خدا كنند با اين حال آن را چنانكه حق رعايت آن بود منظور نداشتند پس پاداش كسانى از ايشان را كه ایمان آورده بودند بدانها داديم و[لى] بسيارى از آنان دستخوش انحرافند.
این آیه بخوبی نشان میهد که رهبانیت و ترک دنیا کردن که یکی از لوزام آن عدم تأهل اختیار کردن و مجرد زیستن بوده است را خداوند تشریع نفرموده است بلکه پیروان حضرت مسیح ع از آنجا که خواسته اند از روی رأفت و رحمت و عشقی که نسبت به پیامبر خود داشتهاند خواسته اند تا شبیه آن حضرت زندگی کنند و لذا ترک تأهل نموده اند. از نظر تاریخی می دانیم که دو پیامبر بزرگوار الهی حضرت یحیی بن ذکریا و حضرت عیسی بن مریم علیهما السلام همسر اختیار نکردند و تا آخر عمر مجرد زیستند. و این صفت را قرآن برای حضرت ذکریا بعنوان صفتی در مدح ایشان آورده است:
فَنَادَتْهُ الْمَلآئِكَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِّي فِي الْمِحْرَابِ أَنَّ اللّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحْيَى مُصَدِّقًا بِكَلِمَةٍ مِّنَ اللّهِ وَسَيِّدًا وَحَصُورًا وَنَبِيًّا مِّنَ الصَّالِحِينَ (آل عمران-39)
کلمه حصور در لغت به معنی خویشتندار است و در عرف اعراب به کسی اطلاق میشود که با مجرد زیستن از آمیزش با زنان پرهیز میکند.
ولی قرآن در ادامه آیه رهبانیت میفرماید که اکثر عیسویانی که رهبانیت را پیشه خود قرار دادند حق آنرا رعایت نکردند یعنی آنطور که شایسته رهبانیت بود عمل نکردند. ولی البته کسانی که واقعا پرهیزکار و مؤمن بودند خداوند اجر آنان را ضایع نکرده و آنان را به پاداش اخروی رهبانیت می رساند. یعنی اگر چه رهبانیت در واقع یک نوع بدعت و نوآوری در دیانت مسیح ع بوده است ولی بدعت بدی نبوده است. یعنی اگر حق آنرا رعایت کنند به اجر اخروی میرسند ولی اکثر ایشان چنین نکردند و از زمره ی فاسقین شدند. شبیه این آیه در آیه دیگری خداوند می فرماید:
كُلُّ الطَّعَامِ كَانَ حِلاًّ لِّبَنِي إِسْرَائِيلَ إِلاَّ مَا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ مِن قَبْلِ أَن تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ (آل عمران-93)
یعنی همهی غذاها بر بنی اسرائیل حلال بود مگر آنچه را که حضرت اسرائیل(یعقوب) علیه السلام قبل از اینکه تورات نازل شود بر خود حرام نموده بود. مثلا نذر کرده بود یا قسم خورده بود که از گوشت حیوانات نخورد و به غذاهای گیاهی اکتفاء کند و از این قبیل چیزها.
بر اساس تعالیم عرفانی رسم روزهداری از زمان حضرت آدم ع تا خاتم ص وجود داشته و انبیاء الهی همواره پیروان خود را به پرهیز از مشتهیات نفسانی هر چند از نوع حلال و مباح باشد در ایام خاصی دستور میدادهاند. و آیهی شریفه:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ (بقره-183)
مؤید این مطلب است. و نیز نشاندهندهی این است که تشریع روزه برای تمرین و ممارست بر تقوی است. ولی علاوه بر روزهای که واجب بوده است روزههای مستحبی در سایر روزها هم در ادیان مختلف بوده است و در اسلام هم که توسط پیامبر و پیشوایان شیعه ع روزهای خاصی از ایام هفته و ماه را برای روزه مندوبه توصیه شده است.
روزهداری در واقع یک نوع ریاضت نفس است. پرهیز از خوردن و آشامیدن و سایر امور مباح و حلال در زمان روزهداری باعث تقویت اراده و عزم و خویشتنداری است.
اما در جواز عزلت گزینی و دوری از معاشرت مردم زمانه توسط دانشمندان اسلامی نظرات مختلفی ابراز شده است. بعضی به استناد حدیث : لا رهبانیة فی الاسلام این عمل را مطلقا جایز نمیدانند و این حدیث نبوی را مستمسکی برای رد بر صوفیه قرار دادهاند و آنها را مخالف تمدن قلمداد کردهاند. ولی کمی تأمل در قرآن و سیرهی انبیاء و ائمه حاکی از این است که خلوت گزینی و دوری از معاشرت مردم برای مدتی معین نه تنها عیبی ندارد بلکه نوعی ترغیب به این کار هم شده است. دربارهی حضرت موسی ع در قرآن آمده است که ایشان به فرمان الهی مدت چهل شبانه روز ( اربعین لیلة ) از امت خود کناره گرفت و به کوه طور رفت و در آنجا به مناجات با پروردگار خود پرداخت تا اینکه الواح تورات بر او نازل شد.:
وَإِذْ وَاعَدْنَا مُوسَى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً (البقره-51)
وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاَثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً (الاعراف-142)
این رسم اربعین گرفتن و چهل روز روزه داشتن و از مصاحبت با مردم دوری گزیدن مگر به قدر ضرورت همچنان در بین طوایف صوفیه و عرفا باقی مانده و از آن به اربعین کلیمی ( که منسوب به موسی کلیم الله است) یاد میکنند. این اربعین از اول ماه ذی القعده آغاز میشود و بعد از چهل روز یعنی در روز دهم ذی الحجه که عید قربان است خاتمه مییابد.
در آئین حضرت ابراهیم ع هم رسم تحنث که به معنی عزلت گزیدن و دوری از مردم است وجود داشت. پیامبر اسلام ص هم قبل از بعثت طبق تواریخ معتبر هر ساله حدود دو ماه به غار حراء که در نزدیکی مکه بود تشریف میبردند و در آن ایام به تفکر و عبادت و مراقبه مشغول بودند.
درباره جواز خلوت نشینی و اعتزال احادیث زیادی از ائمه شیعه رسیده است. علامه ابن فهد حلی که از بزرگان فقهای شیعه در قرن هشتم است و دارای گرایشات صوفیانه نیز بوده است در کتابی به نام ( التحصین و صفات العارفین ) آیات و احادیث مؤید خلوت گزینی را آورده است.
مطلب دوم- اما ثمرهی این خلوت و عزلت که در بالا به آن اشاره کردیم چیست؟
